Adalet, yalnızca dünyanın öbür ucundaki haksızlığa karşı ses yükseltmek değil, yanı başımızdaki haksızlık karşısında da aynı vicdani tutarlılığı gösterebilmektir. Adalet nedir? Bir hakkın sahibine teslim edilmesi, insanlar arasında hakkaniyetin gözetilmesi ve hiç kimseye haksızlık yapılmaması mıdır? Elbette bunların hepsi adaletin bir parçasıdır. Ancak adalet, yalnızca hukuki bir düzenleme veya toplumsal bir ilke değildir. Aynı zamanda insanın kendi çıkarlarıyla, vicdanıyla ve başkalarının haklarıyla kurduğu ilişkinin ahlaki ölçüsüdür. Nitekim adalet düşüncesi, insanlık tarihi boyunca filozofların üzerinde durduğu temel meselelerden biri olmuştur. Platon, Devlet adlı eserinde adaleti, herkesin kendi görevini yerine getirmesi ve başkasının alanına müdahale etmemesi üzerinden ele alır. Bununla birlikte adaleti yalnızca toplumdaki düzenle sınırlamaz; insanın kendi iç dünyasında da bir uyum ve denge bulunması gerektiğini savunur. Aristoteles ise Nikomakhos'a Etik eserinde adaleti, başkalarıyla ilişkide ortaya çıkan bir erdem olarak değerlendirir. Ona göre erdemli olmak, yalnızca insanın kendi hayatında değil, başkalarına karşı davranışlarında da kendisini göstermelidir. Aristoteles'in bu yaklaşımı, bugün üzerinde düşünmemiz gereken önemli bir soruyu beraberinde getiriyor: İnsan, kendi hayatında ve yakın çevresinde adaleti gözetemiyorsa uzaktaki insanların hakkını savunurken ne ölçüde adil bir tutum sergilemektedir? Bugün dünyanın farklı coğrafyalarında savaşın ortasında kalan, evlerini, ailelerini ve en önemlisi çocuklarını kaybeden insanların yaşadığı acılara tanıklık ediyoruz. İnsanlar bu zulme karşı seslerini duyurmak, yaşananlara dikkat çekmek ve mağdurlara destek olmak amacıyla sosyal medya hesaplarında paylaşımlar yapıyor, hikâyelerinde ve durumlarında tepkilerini dile getiriyorlar. Elbette haksızlık karşısında ses yükseltmek kıymetlidir. Bir insanın başka bir insanın acısına kayıtsız kalmaması, vicdanının canlı olduğunun göstergesidir. Ancak burada üzerinde durulması gereken başka bir mesele var: Dünyanın öbür ucundaki haksızlığa karşı gösterdiğimiz duyarlılığı kendi hayatımızın içindeki haksızlıklara karşı da gösterebiliyor muyuz? Ailemiz içerisinde, arkadaş çevremizde veya çalışma hayatımızda bir haksızlıkla karşılaştığımızda aynı duyarlılığı koruyabiliyor muyuz? Yoksa haksızlığı yapan kişi yakınımız olduğunda, bize bir menfaat sağladığında ya da sessiz kalmak işimize geldiğinde adalet anlayışımız birden değişiyor mu? Bir başkasının hakkı söz konusu olduğunda yüksek sesle konuşup kendi çevremizdeki haksızlıklar karşısında susuyorsak burada ciddi bir tutarsızlık yok mudur? Üstelik insanın kendi menfaatini korumak adına sustuğu haksızlıklar, çoğu zaman küçük meseleler olarak görülür. Birinin emeğinin karşılığını alamaması, bir başkasının hakkının yenmesi, liyakatin göz ardı edilmesi, bir insanın sırf güçlü olmadığı için ezilmesi... Bunlar belki savaş kadar büyük görüntüler oluşturmaz, sosyal medyada gündem olmaz, binlerce kişinin dikkatini çekmez. Fakat haksızlık, büyüklüğüne göre ahlaki değerini kaybetmez. Kur'an-ı Kerim'de Nisâ Suresi'nin 135. ayetinde şöyle buyurulur: "Ey iman edenler! Kendinizin, ana babanızın ve yakınlarınızın aleyhine de olsa adaleti titizlikle ayakta tutan, Allah için şahitlik eden kimseler olun..." Bu ayet, adaletin kişisel yakınlıklara, aile bağlarına ve çıkarlara göre değişemeyeceğini son derece açık biçimde ortaya koyar. Hatta insanın kendi aleyhine bile olsa adaletten ayrılmaması gerektiğini bildirir. Başka bir ifadeyle adalet, insanın yalnızca başkalarının hakkını savunurken değil, kendi menfaatinden vazgeçmesi gerektiğinde de koruması gereken bir ilkedir. Gazâlî'nin adalet anlayışında da bu konuda önemli bir ölçü vardır. Ona göre adaletin karşıtı zulümdür. Öyleyse zulmün büyüğünü küçük, uzağını yakın, tanıdığını yabancı diye ayırmak, adaletin özünü değiştirmez. Bir insanın hakkının yenmesi, bunun kimin tarafından ve hangi ortamda yapıldığına göre meşrulaşmaz. Çünkü adalet, yalnızca büyük felaketler karşısında hatırlanacak bir duygu değildir. Gündelik hayatın en küçük ayrıntılarında da kendisini göstermelidir. Bir insanın adalet duygusu, yalnızca kimsenin kendisini yargılamadığı zamanlarda değil, susarak çıkar sağlayabileceği durumlarda da belli olur. Haksızlığı yapan kendi yakınımız, sessiz kalmamızdan fayda görecek kişi kendimiz olduğumuzda da adaletten yana durabiliyorsak ancak o zaman bu ilkeyi gerçekten içselleştirmişiz demektir. Bir insanın adaletsizliğin tarafına geçmesi için her zaman haksızlığı yapan kişi olması gerekmez. Bazen haksızlıktan fayda sağlamak, bazen gerçeği bildiği hâlde susmak, bazen de kendi yakını söz konusu olduğunda ölçüyü değiştirmek yeterlidir. Çünkü adaletsizlik yalnızca haksızlığı yapanların değil, çıkarı uğruna ona sessiz kalanların da katkısıyla büyür. Aksi hâlde sosyal medya paylaşımları, vicdanımızı rahatlatmanın bir aracına dönüşebilir. Hatta bazen adalet savunuculuğu, insanın kendisine yakıştırdığı ahlaki kimliği sergileme biçiminden öteye geçmeyebilir. Elbette bir insanın her haksızlığa aynı ölçüde müdahale etmesi mümkün değildir. Herkesin imkânı, gücü ve sorumluluğu farklıdır. Ancak müdahale edememekle çıkarı uğruna haksızlığı görmezden gelmek aynı şey değildir. Kant'ın ahlak felsefesi de bu noktada üzerinde düşünmeye değer bir ölçü sunar. Kant'a göre insan, davranışlarının temelindeki ilkenin herkes için geçerli olmasını isteyip isteyemeyeceğini sorgulamalıdır. Kendi çıkarımız söz konusu olduğunda bize tanınmasını istediğimiz ayrıcalığı başkasına tanımaktan kaçınıyorsak burada ahlaki bir tutarsızlık vardır. Çünkü insan, kendi davranışlarını değerlendirirken yalnızca kendisi için geçerli bir ölçü belirleyemez. Adalet, kişiye, zamana, ortama veya menfaate göre şekil değiştiren bir kavram değildir. Bir insan adaleti gerçekten içselleştirmişse bu ilke yalnızca belirli koşullarda değil, hayatının her alanında kendisini gösterir. Ailesinde, arkadaş çevresinde, çalışma hayatında, toplumsal ilişkilerinde ve hatta kendi çıkarlarıyla çatıştığı durumlarda bile aynı adalet ölçüsünü korur. Ancak adalet, insanın kendi menfaatlerinin başladığı yerde sınırlandırılıyorsa artık orada evrensel bir ilkeden değil, kişisel çıkarlara göre belirlenen bir ölçüden söz ediyoruz demektir. İnsan, kendi lehine olduğunda adaleti savunup aleyhine olduğunda ondan uzaklaşıyorsa adaletin çizgisinden çıkmış, farkında olmadan haksızlığın ve zulmün tarafına geçmiş olabilir. Çünkü adalet, yalnızca başkalarından beklediğimiz bir davranış değil, öncelikle kendimize karşı da uygulamamız gereken bir vicdan ölçüsüdür. Asıl mesele de burada başlıyor: Vicdanımızı olayın büyüklüğüne, haksızlığı yapan kişinin kimliğine veya elde edeceğimiz menfaate göre ayarlayamayız. Adalet, yalnızca başkalarının başına geldiğinde savunulacak bir değer değil; kendi hayatımızda, kendi ilişkilerimizde ve kendi çıkarlarımızın karşısında da korumamız gereken bir ilkedir. Dünyanın öbür ucundaki bir çocuğun hakkını savunurken yanı başımızdaki bir insanın hakkını görmezden geliyorsak savunduğumuz şey gerçekten adalet midir? Unutmayalım; adaletin büyüğü küçüğü, uzağı yakını, tanıdığı yabancısı olmaz. Haksızlık, kime yapılırsa yapılsın haksızlıktır. Ve bazen insanın adalet anlayışını gösteren en önemli şey, binlerce kişinin önünde yaptığı paylaşım değil, kimsenin görmediği yerde haksızlık karşısında takındığı tavırdır. Sevgiyle kalın.